Podcast capítulo 11: “Brujería vasca”

En el episodio 11 de “El podcast de Sancho el Sabio” nos centraremos en uno de los períodos más oscuros de nuestra historia: el auge de los procesos de brujería en suelo vasco y las implicaciones que tuvo para cientos de personas, la mayoría mujeres. Isabel Mellén nos narrará en la sección inicial los sucesos que desembocaron en el famoso Auto de Fe de Logroño de 1610 y cómo éste disparó las alertas de Alonso de Salazar y Frías, inquisidor dispuesto a demostrar que la brujería no tenía un fundamento real. En la sección “Tesoros del archivo”, Ander Gondra nos comentará algunas de las joyas bibliográficas en relación con la brujería que se custodian entre los fondos de la Fundación, como el famoso libro de Pierre de Lancre sobre las brujas de Lapurdi y los volúmenes que rescatan el fenómeno de una manera literaria en el siglo XIX. En nuestro coloquio contaremos con la historiadora Amaia Nausia Pimoulier, experta en historia de las mujeres en la Edad Moderna, que nos ofrecerá las claves para comprender el auge de la brujería en la Navarra de los convulsos siglos XVI y XVII. Nuestro experto en fotografía Jabi Soto nos revelará las complejas conexiones entre la fotografía y el mundo de los muertos, a través del fenómeno del espiritismo. Y, para terminar, contaremos con Jesús Zubiaga, el director de la Fundación Sancho el Sabio, que nos explicará la importancia del fenómeno de la brujería en la cultura vasca y los estudios que se han realizado en torno a ella.

Todos los capítulos del podcast de Sancho el Sabio están disponibles en las principales plataformas para podcast y en la página web de la Fundación Sancho el Sabio Fundazioa.

 

Capítulo 11 "El podcast de Sancho el Sabio"

 

“Betoño Bizia” erakusketa

Sancho el Sabio Vital Fundazioak bultzatutako erakusketa bikoitza Nafarroako Unibertsitateko Arkitektura Eskolako eta Euskadiko Arte eta Goi Mailako Diseinu Eskolako (IDarte) ikasleen proposamenen emaitza da, Arabako hiriburuko industrialde hori hirigintza, gizarte eta ingurumen alorretan biziberritzeko. Guztira 20 proiektu (10 Sancho el Sabio Fundazioan eta beste 10 IDarten) hiru dimentsiotako formatuan, Betoñuren etorkizunari buruz hausnartzeko.

2022ko irailaren 26tik urriaren 26ra

Ordutegia: 9:00-13:30

 

Sancho el Sabio Fundazioak Blas de Oteroren obrari buruzko lan bat saritu du 2022ko Unibertsitateko Ikerketa Lehiaketan

Sancho el Sabio Vital Fundazioaren Ikerketa Lehiaketako epaimahaiak aho batez erabaki du 2022ko deialdiko saria Francisco Contreras Armestori ematea, ‘La muerte de la escritura y el principio de la voz en“Poesía e Historia” de Blas de Otero’ lanagatik. Deialdia master eta doktoregoko unibertsitate-ikasleei zuzenduta zegoen, euskal gaiei buruzko ikerketa eta Sancho el Sabio Fundazioaren funtsen erabilera sustatzeko. Francisco Contrerasek 1.000 euroko saria jasoko du eta bere artikulua erakundearen aldizkarian argitaratuko da.

Epaimahaiak Francisco Contreras Armestok Blas de Oterori buruz egindako lana nabarmendu du, bere “maila akademiko eta ikertzaile handiko planteamenduagatik. Blas de Oteroren obraren eta bizi-inguruabarren ezagutza sakona erakutsi du. Idazketa zainduan ikerketarako heldutasun nabarmena du, eta prestakuntza-maila handia islatzen du”.

Francisco Contreras (Malaga, 1996) Filologia Hispanikoan graduatua da Euskal Herriko Unibertsitatean, eta bertan egin zuen Literatura Konparatua eta Literatura Ikasketak masterra ere. Gaur egun doktore-tesia unibertsitate honetan bertan egiten ari da. Bere ikerketak XX. mendeko espainiar poesian ardaztu dira.

‘El fin de la escritura y el principio de la voz en “Poesía e Historia”, de Blas de Otero’ bere lanean Blas de Oteroren poesiara hurbilketa bat garatzen du poeta bilbotarrak inoiz argitaratu ez zuen poema-liburu baten bidez: Poesía e Historia [1960-1968]. Poema-liburu horretan Oterok duen diskurtso poetikoaren berezitasunak aztertu ditu bere ikerlanean, izan ere, poema bere idazkeratik banandu eta ahozkotasunean urtzen da, poesia bere bide naturalera itzuliz, eta hori adierazten duen subjektua bere idazkeran eraikitzen da, ondoren ezabatu eta herriak bere lekua har dezan utziz. Poema-liburua Blas de Oterok bere azken poemetan osoki garatuko zuen poesia irekiaren ikuspegi berri horren lehen adierazleetako bat da. Gaur egun, “Hojas de Madrid con La galerna” delakoan jasoak daude.

Sancho el Sabio Fundazioa euskal kulturari buruzko dokumentazio-zentro garrantzitsuenetako bat da, eta euskal herriaren memoria bibliografikoa eta dokumentala gordetzen ditu, bere historiaren zehar eta aniztasun ideologikoaren bitartez. Bere liburutegiak, 1964tik, dokumentu-funts baliotsua du, zeinetan monografiak, aldizkako argitalpenak, argazkiak, eskuizkribuak, mapak edo familia-dokumentazioa aurki baitaitezke, ondare aberastasun garrantzitsua, euskal kulturaren ikerketarako nahitaezko erreferente bihurtu duena.

2021ko Sancho el Sabio Vital Fundazioaren Jarduera Memoria

Sancho El Sabio Vital Fundazioak dokumentu-bilketaren eginkizuna betetzen jarraitu du 2021ean, COVID-19ak eragindako pandemiak berriro markatutako urtean. Hala ere, horrek ez du eragotzi euskal kulturan interesa duten ikertzaileek dokumentu-zentroak eskainitako kontsultarako eta hedapen-zerbitzuetarako sarbidea izaten jarraitzea.

Aipatzekoak dira, besteak beste, ‘Basques in California’ eta ‘1921, hondamendi baten oihartzunak’ erakusketak, publikoarekin berriro harremanetan jartzea ahalbidetu baitzuten, eta ‘Sancho el Sabio: Euskal kultura eta ikerketa aldizkaria’ argitalpenaren 44. alea plazaratu zela.
Gainera, interes handiko dokumentazioaren dohaintza partikular berriek nahiz katalogatzeko eta digitalizatzeko familia-artxibo bi gordailutzeak Fundazioaren funtsen kalitatea handitzea ekarri zuten. Jarduera 2021ean maila onargarrietan mantendu zen. Erosketei eta lan teknikoari buruzko datuak normaltasun aipagarrian egin ziren, osasun-egoera gorabehera. Sancho el Sabio Vital Fundazioko langileei eskerrak eman behar zaizkie normaltasun horri eusteagatik. Bere ahaleginari eta dedikazioari esker, bizitako ezohiko egoerak
ez du eraginik izan ikertzaileei ematen zaien arretan eta ohiko lanean. Azpimarratzekoa da, halaber, unibertsitatearen beka jaso duten lau pertsonaren lana, ikerketara eta prestatzen ari diren ikertzaileentzako dokumentuen tratamendura hurbiltzeko modu bat.

Azkenik, Sancho el Sabio Fundazioari eta haren funts digitalizatuei buruzko ikerlan bat aipatu behar da, Lucía
Martín Azagrak egina. Ikerketa-gai izatea mugarri garrantzitsua da besteren ikerketetarako kontsultetan laguntzen duen erakunde honen ibilbidean.

 

Sancho el Sabio Fundazioak “Pegados a la fiesta” aurkeztu du

Sancho el Sabio Vital Fundazioak “Pegados a la fiesta” liburua aurkeztu du gaur, Vitoria-Gasteizko blusa eta nesken kuadrillek 1978 eta 2019 artean argitaratutako 500 pegatina inguru biltzen dituen argitalpena. Dokumentu hori baliagarria eta beharrezkoa da Arabako hiriburuko gizartearen, jaien eta historia hurbilaren bilakaera ezagutzeko. Egilea Rafael Resines Pradera da, Sancho el Sabio Vital Fundazioko artxibozaina.

Dokumentuak berreskuratzeko proiektu hau kuadrillaren armarria edo izena duten itsasgarrietan edo horietako batekoak direla argi ikusten den itsasgarrietan oinarritu da. Era berean, Blusen eta Zeledon Txikiren Batzordearenak ere sartu dira, Andre Maria Zuriaren jaietako zati intrintsekoa eta banaezina baitira. Fundazioaren beraren funts zabalaz gain, proiektua “eromen kolektibo” bihurtzeko, sare sozialen bidez dei publikoa egin zen nahi zuenak gordeta zituen pegatinak helaraz zitzan. Guztira 475 eranskailu bildu eta digitalizatu dira, eta beste 222 Sancho El Sabio Vital Fundazioan gorde dira kontserba daitezen.

Egilearen erronka handienetako bat izan da “dagoeneko desegin eta festetatik desagertu diren blusa eta nesken kuadrillen pegatinak bilatzea; izan ere, ale asko betiko galdu dira”. Liburu honen helburua da, halaber, kuadrillek berek eta Vitoria-Gasteizko herritar guztiek pegatinak dokumentu gisa hartzea, eta dokumentu hori balioetsi, gorde eta katalogatu egin behar da, hurrengo belaunaldien ezagutzarako eta gozamenerako. “Dokumentu horiek kontserbatzeko eta kontsultatzeko modukoak dira, sortu ziren garaia ezagutzeko; izan ere, horien bidez kuadrillen eta Vitoria-Gasteizko jaien bilakaera ikus daiteke”, gehitu du.

Aurkitu diren zaharrenak 1978 eta 1979 urteetakoak dira, eta Batasuna eta Jatorrak kuadrilletakoak dira, hurrenez hurren. Horietan, Trantsizioan zehar izan zuten errebindikazio izaera ikusten da, ondoren umorearen bidez hiriko botere politikoei kritika egiten joateko. Era berean, oso argi ikusten da emakumeak noiz sartu ziren kuadrilletan, eta hori mezu ez-sexista eta gero eta inklusiboagoetan islatzen joan zen.

Sancho el Sabio Vital Fundazioaren helburua da zenbait dokumentu txikiri buruzko kontzeptua aldaraztea, hala nola liburuxkak, panfletoak, aldizkariak, errezeta-orriak, fanzineak, sarrerak, gonbidapenak eta, jakina, eranskailuak, eta horiek kontserbatzen laguntzea.

Pegatinaren agerpena eta erabilera adierazpide gisa Trantsizioko lan-, politika- eta gizarte-aldarrikapenen babesean sortu zen. Haien erabilera errazak eta erresistentziak oso ondo erantzuten zieten informazioa azkar zabaltzeko premiei. Blusa eta nesken kuadrillek laster hartuko zuten beretzat eta jai-jardueratik banaezin bihurtu zen.

Hala eta guztiz ere, artxiboek ez dituzte eranskailuak merezi duten kategoriarekin tratatu, eta dokumentu txikitzat hartu dira, eta ez dira bildu, gorde eta zabaltzeko modukotzat jo. Izan ere, Vitoria-Gasteizen dauden artxiboetatik, Sancho El Sabio Vital Fundazioak baino ez du kalifikatzaile hori merezi duen bilduma duin bat (20.000 unitate), askotariko gaiak jorratzen dituzten itsasgarriez osatua, hala nola, politika, euskara, jaiak, gai sindikalak, elkarteak edo ekologia, besteak beste.

 

Liburuaren aurkezpena

Jendaurreko aurkezpena uztailaren 12an egingo da, 19:00etan, Vital Fundazioa Kulturunean (Bakea kalea 5, Dendarabako 1. solairua, Vitoria-Gasteiz). Egileak berak, Jesús Prieto Mendaza antropologoak eta Sancho el Sabio Vital Fundazioko zuzendari Jesús Zubiagak hartuko dute parte ekitaldian. Sarrera librea izango da.

 

“Salburua, un año en la vida de los humedales” liburuaren aurkezpena

Sancho el Sabio Vital Fundazioak ‘Salburua, un año en la vida de los humedales’ liburu ilustratua aurkeztuko du bihar, José Javier Frías ingurumen hezitzaile eta ilustratzaile naturalistaren lana. Argitalpenak landa-koaderno moduan aztertzen ditu Arabako hiriburuko Salburuako hezeguneetan ikusitako hegaztiak, eta egile gasteiztarrak urteko lau urtaroetan egindako bisita eta txango ornitologiko ugarien emaitza da. Aurkezpena bihar arratsaldeko 19:00etan izango da Fundazioaren egoitzan (Betoñuko Atea 23, Vitoria-Gasteiz) eta sarrera librea izango da.

Vitoria-Gasteizek faunaren biodibertsitate baliotsua du -hegaztiena batez ere-, eta Salburua balio ekologiko handiko parajea da, espezie migratzaile askoren geldialdi, babesleku eta negualdi-kuartela baita, eta beste hegazti askoren hazkuntza-ingurunea ere bai, sedentarioena zein udakoena. Testuinguru aparta horretan, José Javier Frías gasteiztarrak 164 akuarela-ilustraziotan islatu ditu berak 2013an bizitako behaketa pertsonalak; landa-eremuan aurkitu zituen espezieen benetako deskribapen eta apunteen bilduma.

Salburuako hezeguneen bizitzan, egutegi natural baten urte oso batetik egin du ibilbidea liburuak: anatidoen lo barea neguko tenperatura hotzetan, koartzatxo itzainen eta kaioen bandoak etzalekura joaten, edo zingira-mirotzen itxura zelataria. Era berean, murgil handiaren gorteatzea, paseriforme txikien janariaren bilaketa, lili horiaren loratzea, uretako hegaztien txitoen hazkuntza edo gure lurraldera udako hegaztien etorrera erakusten ditu. Oreinak urmaelean egiten dituzten sartu-irtenek eta horien marru-aldiak edo neguko klima-zurruntasunak iragartzen dituzten hegabera-saldoak agertzeak osatzen dute argitalpena.

Haurtzarotik naturazale amorratua eta Félix Rodríguez de la Fuente dibulgatzaile naturalistaren miresle sutsua, Espainiako Ornitologia Elkarteko (SEO/Bird life) kide da Frías eta Arabako eta Bizkaiko SEO-Betsaide tokiko taldeko idazkaria da. Ilustrazio zientifikoarekiko interes handia du, 2007tik egiten duen jarduera, landa-koadernoetan margotutako akuarelen bidez dokumentatzen du txango ornitologikoetan aurkitutakoa.

Sancho el Sabio Vital Fundazioko zuzendari Jesús Zubiagak aurkeztuko du argitalpena bihar 19:00etan erakundearen egoitzan, Arabako eta Bizkaiko SEO-Betside tokiko taldearen koordinatzaile Ana M. Montoyarekin eta egilearekin berarekin batera.

Podcast capítulo 10: “El centenario de la visita de Adriano VI”

En este nuevo episodio de “El podcast de Sancho el Sabio” nos sumaremos a la conmemoración de uno de los episodios más curiosos de la historia de Vitoria-Gasteiz: el nombramiento de Adriano VI como papa cuando se encontraba alojado en la Casa del Cordón. Isabel Mellén, en la sección inicial, recreará los sucesos que tuvieron lugar en aquel febrero de 1522, cuando la noticia cambió las rutinas de la villa, que se vio convertida súbitamente en una pequeña corte papal. Ander Gondra, en la sección “Tesoros del archivo”, rescatará algunos de los materiales que se custodian en la biblioteca de la Fundación Sancho el Sabio, incluidos los textos y catálogos que se generaron en la anterior conmemoración de esta efeméride en 1960. En el coloquio entrevistaremos a Andoni Artola, profesor de Historia Moderna de la UPV/EHU que ha participado con una conferencia en los actos conmemorativos. Con él hablaremos en profundidad sobre la figura de Adriano y trataremos de imaginar cómo era la Vitoria renacentista que le acogió. Junto a Jabi Soto, nuestro experto en fotografía, nos iremos hasta el siglo XVI para adentrarnos en los orígenes de la fotografía gracias a un objeto inventado en aquella época y que, seguramente, conoció Adriano VI: la cámara oscura. Finalmente, contaremos con la presencia de Jesús Zubiaga, director de la Fundación Sancho el Sabio, que nos hablará sobre la importancia de la celebración de las efemérides y sobre cómo en estos casos la fundación se convierte en un auténtico contenedor de memoria de la vida de una ciudad.

Todos los capítulos del podcast de Sancho el Sabio están disponibles en las principales plataformas para podcast y en la página web de la Fundación Sancho el Sabio Fundazioa.

 

Artxiboen Nazioarteko Eguna

Sancho el Sabio Vital Fundazioak Artxiboen Nazioarteko Eguna ospatuko du bihar, ekainak 9. Efemeride hori ospatzeko, hainbat jarduera eta bisitaldi antolatu ditu bere egoitzan, gure inguruneko memoria historikoa eta kulturala ikertzearen eta kontserbatzearen, babestearen eta zaintzearen garrantzia zabaltzeko.

Bisitak 10:00etan edo 12:00etan izango dira Sancho El Sabio Fundazioaren egoitzan (Betoñuko Atea, 23), eta ordu eta erdi inguruko iraupena izango dute. Aldez aurretik 945 253 932 telefonoan (8:00etatik 15:00etara) edo fs-inv@sanchoelsabio.eus helbide elektronikoan izena ematea komeni da.

Jarduerak bere gordailuak eta artxiboak osatzen dituzten ondare garrantzitsua bisitatzea barne hartzen du, baita beste zenbait jarduera ere, esaterako familia-artxiboak, familiaren genealogia eta historia gaiei buruzko hastapenak, paleografia, dokumentazioaren irakurketa eta ikerketa edo eguneroko lana Fundazioan bertan.

“Fitxategiek balio aparta dute. Giza jarduerak sortutako dokumentuek osatzen dituzte eta, beraz, iraganeko gertaeren ebidentzia paregabea dira. Era berean, gizarteen funtzionamendu demokratikoa, gizabanakoen eta komunitateen nortasuna eta giza eskubideen defentsa bermatzen dute”, nabarmendu dute erakundetik.

Sancho el Sabio Vital Fundazioak, gainera, euskal herriaren ondare digitala kontserbatzen eta zabaltzen laguntzen du, nazio-informazio digitala atzitzeko, zaintzeko eta antolatzeko nazioarteko estandarrak betez, Espainiako Liburutegi Nazionalarekin lankidetzan egindako proiektu baten bitartez.

Podcast capítulo 9 : “Arte contemporáneo vasco”

En este nuevo episodio de “El podcast de Sancho el Sabio” nos centraremos en la producción artística de nuestro territorio de los últimos cien años. Descubriremos las principales tendencias, temas y personajes que han contribuido a configurar nuestro patrimonio artístico más internacional. Isabel Mellén, en la sección inicial, nos hablará sobre cómo la reforma del santuario de Aránzazu a mediados del siglo XX se convirtió en el caldo de cultivo de toda una generación de artistas vascos que transformarían el templo en un símbolo del carácter vasco. Ander Gondra se sumergirá en los fondos de la Fundación Sancho el Sabio para rescatar las publicaciones artísticas de inicios del pasado siglo, que nos dan una pista de los debates artísticos y grupos que se desarrollaron en nuestro territorio. En nuestro coloquio contaremos con el artista, comisario e investigador Daniel Castillejo, que nos ofrecerá una panorámica del estado de salud del arte contemporáneo vasco. Jabi Soto, nuestro experto en fotografía nos hablará de la siempre estrecha relación entre fotografía y arte. En la última sección del programa “Noticias desde el archivo”, entrevistaremos a Mariano Arsuaga, artista vasco que expuso su obra en la Fundación Sancho el Sabio y que ha colaborado acrecentando la colección de libros de artista de esta institución.

Todos los capítulos del podcast de Sancho el Sabio están disponibles en las principales plataformas para podcast y en la página web de la Fundación Sancho el Sabio Fundazioa.

 

Vasco-Navarro trenaren memoria Sancho el Sabio Fundazioan

Hamarkadetan zehar, Javier Suso San Miguelek, zein txikitatik Vasco-Navarro trenari ­–El Trenico— lotua egon den, milaka dokumentu bildu ditu; eta, orain, lau instituziori emango dizkio, gorde eta sarbidea errazteko. Artxibo horietako bat Fundación Sancho el Sabio Fundazioa da.

Donazio horren bidez, Sancho el Sabio Fundazioan, Vasco-Navarro trenari buruz dagoen informazioa osatu eta aberastuko da, non funtsa kontsultatzeko erreferentzia-artxibo bihurtuko den. Orain lagatako dokumentazioa eskuragarri egongo da ikertzaileentzat, eta intranetaren bidez kontsultatu ahal izango da.

Gaur egun, gure fototekan digitalizatuta eta eskuragarri dago Vasco-Navarro Trenbide Funtsa, ia 500 argazkirekin.